5084 Sayılı Kanun Kapsamında Yatırım Yapanlar Asgari Geçim İndirimi İle Cezalandırıldı
I. Giriş:
5084 sayılı kanun[1] ile yatırım ve istihdamın teşvik edildiği bölgelerde teşvik kapsamında olan işverenlerin yanında çalışan ücretlilerin asgari geçim indiriminden yararlanıp, yararlanamayacağı veya yararlanacaklarsa nasıl bir uygulama yapılacağı hususundaki belirsizlik 5766 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanunda ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun[2] 8 inci maddesinde Gelir Vergisi Kanununa ilave edilen geçici 73üncü madde ile giderilmiştir.
Değişiklikle, merak konusu olan, teşvik kapsamındaki işyerlerinde çalışanların AGİ alacaklarının nereden finanse edileceği konusu da aydınlatılmıştır.
Söz konusu kanun ile, teşvikten 2012 yılına kadar yararlanmak üzere yatırım yapan yatırımcının cezalandırıldığı kanatindeyiz. Bu kanate varmamızı sağlayan yasal düzenlemeler ve konuya ilişkin görüşlerimiz aşağıdadır.
II. Gelir Vergisi Stopajı Teşvikinin Niteliği:
Yatırım ve istihdamın teşviki kanunu ile Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığı’nca 2001 yılı için belirlenen fert başına gayri safi yurt içi hâsılat tutarı 1.500 ABD Doları veya daha az olan ve sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasına göre endeks değeri eksi olan toplam 49 il ve 2 ilçede enerji desteği, bedelsiz yatırım yeri tahsisi, sigorta işveren hissesi yanısıra gelir vergisi stopajı da teşvik edilmiştir.
Kanun kapsamındaki il ve ilçelerde, 01.04.2005 tarihinden itibaren yeni işe başlayanlar ile 01.04.2005 tarihinden önce işe başlamış olan gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri, bu il ve ilçelerdeki işyerlerinde en az on işçi çalıştırmaları koşuluyla istihdam ettikleri tüm işçilerin ücretleri üzerinden organize sanayi ve endüstri bölgelerindeki işyerlerinde tamamını, diğer yerlerdeki işyerlerinde ise % 80’ ni tutarında gelir vergisi stopajı teşvikinden yararlanmaktadırlar.
Bu şekilde hesaplanan tutar, verilecek muhtasar beyanname üzerinden tahakkuk eden vergiden terkin edilmek suretiyle işveren teşvik edilmektedir.
Ancak önemli bir husus gözden kaçırılmamalıdır ki, bu şekilde hesaplanan tutar, işçinin brüt ücretinden kesilmek suretiyle işçi değil, tersine verilecek muhtasar beyanname üzerinden tahakkuk eden vergiden terkin edilmek suretiyle işveren için bir finansman teşvikidir. Ücret üzerinden gelir vergisi kesintisi hesaplanmakta, kesilmekte fakat işveren tarafından ödenmemektedir. Bir başka deyişle gelir vergisi kesinti tutarı işletmeye kalmaktadır. [3]
III. Asgari Geçim İndirimi Uygulaması:
5615 sayılı Kanun[4] ile Gelir Vergisi Kanununun[5] mükerrer 121. maddesinde düzenlenen ücretlilerde vergi indirimi uygulaması kaldırılmış ve yerine 01.01.2008 tarihinden itibaren yürürlüğe girmek üzere asgari geçim indirimi uygulaması getirilmiştir.
AGİ, ücretleri gerçek usulde vergilendirilen gerçek kişilerin ücretleri elde ettiği takvim yılı başında belirlenen 16 yaşından büyük işçiler için uygulanan asgari ücretin yıllık brüt tutarına;
Mükellefin kendisi için % 50’si
Çalışmayan ve herhangi bir geliri olmayan eşi için % 10′u
Çocukların her biri için ayrı ayrı olmak üzere ilk iki çocuk için % 7,5′i
Diğer çocuklar için % 5′i
olmak üzere ücretlinin şahsi ve medeni durumu dikkate alınarak hesaplanan indirim oranlarının uygulanması sonucu bulunacak tutarın, Gelir Vergisi Kanununun 103. maddesinde yer alan Gelir Vergisi tarifesinin birinci gelir dilimine uygulanan oranla çarpılması sonucu bulunan indirim tutarının 1/12′ sinin aylık olarak hesaplanan gelir vergisinden mahsup edilmesi suretiyle hesaplanmaktadır.
IV. Gelir Vergisi Stopajını Kısmen Kaldıran Yasal Düzenleme:
Yatırım ve istihdamın teşvik edildiği bölgelerde teşvik kapsamında olan işverenlerin yanında çalışan ücretlilerin asgari geçim indiriminden ne şekilde yararlanacakları 5766 sayılı kanun ile Gelir Vergisi Kanununa eklenen geçici 73üncü maddesinde;
“5084 sayılı Yatırımların ve İstihdamın Teşviki ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanunun 3 üncü maddesi kapsamında gelir vergisi stopajı teşviki uygulanan ücretlerin vergilendirilmesinde, öncelikle Kanunun 32 nci maddesinde yer alan asgari geçim indirimi dikkate alınır.”
şeklinde hükme bağlanmıştır.
Kanun taslağında; 5084 sayılı Kanunda öngörülen gelir vergisi tevkifatı teşviki göz önünde bulundurularak, bu kapsamda istihdam edilenlerin ücretlerinden kesilecek gelir vergisinin hesabında esas alınacak asgari geçim indirimi tutarı, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 32 nci maddesine göre bulunacak tutarın %40’ ı olarak dikkate alınması öngörülmekteydi.[6]
Ancak Plan ve Bütçe Komisyonunda yapılan görüşmeler sonucunda, AGİ’ nin gelir vergisi stopajından mahsubu konusunda öncelikle dikkate alınması ve mahsup sonrasında kalan gelir vergisi tutarı işveren tarafından terkin edilmesi uygun görülmüştür. Yapılan bu düzenleme ile teşvikli bölgelerde gelir vergisi stopajı teşviki uygulanan ücretlerin vergilendirilmesinde öncelikle asgari geçim indiriminin dikkate alınması ile çalışan açısından belirsizlik ortadan kaldırılmış, ancak işveren açısından gelir vergisi stopajı teşviki asgari geçim indirimi nedeniyle hemen hemen uygulanamaz hale gelmiştir.
V. Yatırımcının Gelir Vergisi Stopajı Teşviki Kaybı:
5568 sayılı kanun[7] ile teşvik kapsamındaki illerde 31/12/2007 tarihine kadar tamamlanan yatırımlar için beş yıl, 31/12/2008 tarihine kadar tamamlanan yatırımlar için dört yıl, 31/12/2009 tarihine kadar tamamlanan yatırımlar için üç yıl süreyle destek ve teşviklerden yararlanılabilmektedir.
Söz konusu sürelerde destek ve teşvikten yararlanmayı planlayarak yatırım yapan yatırımcılar, AGİ’ nin gelir vergisi stopajında öncelikli uygulanması dolayısıyla, hiç hesapta olmayan gelir vergisi stopajı teşvikinin engellenmesi ile karşı karşıya kalmışlardır.
Teşvik kapsamındaki işyerlerinde AGİ uygulamasının nasıl yapılacağına ilişkin açıklamalar, 267 seri No’ lu Gelir Vergisi Genel Tebliğinde[8] yapılmış olup, tebliğde yer alan örnek aşağıdadır.
Örnek: Nevşehir ili Organize Sanayi Bölgesinde (OSB) 11 kişi istihdam eden Kurumlar Vergisi mükellefi (A) Ltd. Şti.’nin Ocak 2008 döneminde çalışanlarından tevkif ettiği gelir vergisi tutarı 953 YTL’dir. 11 işçi için Asgari Geçim İndirimi Bordrosunda hesaplanan asgari geçim indirimi ise 663,93 YTL’dir.
Buna göre, (A) Ltd. Şti.’nin 11 işçi için yararlanacağı terkin tutarı şöyle hesaplanacaktır:
- Ücretler üzerinden hesaplanan gelir vergisi 953,00 YTL
- Asgari ücret üzerinden hesaplanan gelir vergisi (11 x 77,57=) 853,27YTL
- Hesaplanan asgari geçim indirimi 663,93 YTL
- 5084 sayılı Kanun kapsamında terkin edilebilecek tutar (853,27-663,93=) 189,34 YTL
- Vergi dairesine ödenecek tutar [953-(663,93+189,34)=] 99,73 YTL
Örnekte görüldüğü üzere, ücretlilerin yararlanabileceği 663,93 YTL asgari geçim indirimi tutarı öncelikle mahsup edilmiştir. Asgari ücret üzerinden tevkif edilen vergi tutarından; asgari geçim indirimi tutarının mahsubu sonucu kalan tutar ise asgari ücret üzerinden hesaplanan gelir vergisinin organize sanayi veya endüstri bölgelerinde kurulu iş yerleri için tamamından, diğer yerlerdeki iş yerleri için ise yüzde sekseninden fazla olamaması dolayısıyla, 189,34 YTL 5084 sayılı Kanun uyarınca terkin edilmiştir.
AGİ uygulamasından önceki uygulama olan, ücretlerde vergi indiriminde ise öncelikle 5084 sayılı Kanun gereğince yararlanılan gelir vergisi stopajı terkin edilmekte, terkin sonrası kalan tutar ücretliye ödenmekteydi. Terkin sonrası kalan tutar, hesaplanan toplam vergi indirimi tutarının o ayda mahsup edilebilecek olan kısmını karşılayamaması durumunda ise, vergi dairesi tarafından yapılan inceleme sonucunda, işverenler aracılığı ile söz konusu tutar hazinece karşılanmaktaydı.
Yani örneğe tekrar dönersek, organize sanayi bölgesinde olan (A) Ltd. Şti. 853,27 YTL gelir vergisi stopajı teşvikinden faydalanmakta iken, yerine getirilen bir uygulama ile 189,34 YTL olarak teşvikten faydalanmaktadır. Yani ücretlilere ödenen 663,93 YTL asgari geçim indirimi kadar teşvikten mahrum kalmaktadır. Söz konusu illerde yatırım yapan ve 110 işçi çalıştıran bir işletme için bu tutar aylık yaklaşık 6.650,00 YTL’ ye yükselmektedir. Bu durumda örneğimize göre yatırım yapan yatırımcı gelir vergisi stopajı teşvikinden % 22,27 oranında faydalanabilmekte, % 77,73 oranında teşvikten mahrum kalmaktadır.
VI. Değerlendirme ve Sonuç:
Gelişmekte olan ülkelerde vergi teşvikleri, ekonomik ve sosyal politika araçlarının en önemlileri arasındadır. Ülkemizde vergi oranlarının düşürülmesi ve buna bağlı olarak da vergi istisna ve muafiyetlerinin de daraltılması konusunda çeşitli adımlar atılmış olmasına karşın, bölgesel kalkınmayı amaçlayan teşvikler bu daralmanın dışında bırakılmıştır. Bölgeler arası sosyal ve ekonomik farkların giderilmesi, işsizliğin azaltılması, göçün önlenmesi, gelir dağılımının iyileştrilmesi maksadıyla, yeni istihdama bağlı olarak, 5084 sayılı kanun ile 2004 yılı Mart ayından itibaren gelir vergisi stopajı ve sigorta primi işveren hissesi teşviki yanısıra, bedelsiz yatırım yeri tahsisi ile enerji desteği başlıkları altında teşvikler sağlanmıştır.[9]
Ayrıca teşvik kapsamındaki illerde 31/12/2007 tarihine kadar tamamlanan yatırımlar için beş yıl, 31/12/2008 tarihine kadar tamamlanan yatırımlar için dört yıl, 31/12/2009 tarihine kadar tamamlanan yatırımlar için üç yıl süreyle destek ve teşviklerden yararlanma imkanı verilmek suretiyle yatırımlar özendirilmiş ve buna bağlı olarak da söz konusu illerde yatırımlar yapılmıştır.
Ancak 5084 sayılı kanunda 2004 yılından bu yana sistem itibariyle değişikliğe maruz kalmış ve son olarak da teşvik kanunu kapsamında olan işyerlerinde çalışan ücretlilerin AGİ tutarları, bütçede karşılık bulamaması dolayısıyla, teşvik kapsamındaki işverenlerden karşılanmak suretiyle gelir vergisi stopajı teşviki uygulaması yaklaşık % 75 oranında kaldırılmıştır.
AGİ ile yürürlükten kaldırılan ücretlilerde vergi indirimi uygulamasında Maliye Bakanlığı, söz konusu bölgelerde elde edilen ücretlere ilişkin 2 seri no’ lu Yatırım ve İstihdamın Teşviki Genel Tebliğinin[10] “6. 5084 sayılı Kanuna Göre Vergi Teşvikinden Yararlanan İşverenlerin Yanında Çalışan Ücretlilerde Vergi İndirimi” bölümünde;
“5084 sayılı Kanun kapsamında bulunan işyerlerinde çalışan işçiler, ücretlerini vergisi kesilmiş olarak aldıklarından Gelir Vergisi Kanununun mükerrer 121 inci maddesinde düzenlenmiş olan vergi indiriminden yararlanacaklardır.
5084 sayılı Kanun kapsamında bulunan illerdeki işyerlerinde, yeni istihdam sağlayan işverenlerin, bu istihdam nedeniyle hesaplanacak gelir vergisinin tamamı veya bir kısmı, verecekleri muhtasar beyanname üzerinden tahakkuk eden gelir vergisinden terkin edilmektedir. Muhtasar beyannamelerde yapılacak terkin sonrası kalan vergi tutarından, halen çalışmakta olan ücretliler için hesaplanan vergi indirimi tutarı mahsup edilecektir. Dolayısıyla ücretlilere mahsup edilen vergi indirimi tutarı kadar ödeme yapılmış olacaktır.
Ancak, muhtasar beyannamede öncelikle 5084 sayılı Kanun gereğince yararlanılan gelir vergisi stopajı terkin edileceğinden terkin sonrası kalan tutar, hesaplanan toplam vergi indirimi tutarının o ayda mahsup edilebilecek olan kısmını karşılayamaması durumu ortaya çıkabilecektir. Bu durumda, muhtasar beyannamede mahsup konusu yapılmayan vergi indirimi tutarı, vergi dairesince harcamaların vergi indirimi konusuna girip girmediği, belgelerin geçerli belge olup olmadığı ve vergi indirimi tutarının doğru hesaplanıp hesaplanmadığı hususlarının tespitine ilişkin gerekli incelemenin yapılmasından sonra işveren kanalıyla hak sahiplerine ödenecektir. Bu incelemenin muhtasar beyannamenin verildiği ayı takip eden ikinci ayın sonuna kadar bitirilmesi gerekir. Müteakip aylarda yeniden inceleme yapılmayacak, işveren muhtasar beyanname ekinde, “vergi indirimine ait bordro”nun bir örneğini vergi dairesine ibraz edecek ve bu bilgilere göre o aya ilişkin vergi indirimi tutarı beyannamenin verildiği ayın sonuna kadar işverene nakden iade edilecektir. İşveren nakden aldığı vergi indirimi tutarını 3 gün içinde hak sahibine ödeyecektir.
Ancak, işverenler diledikleri takdirde vergi indirimi tutarını nakit iadeden önce ücret ödemelerini gerçekleştirdikleri tarihte çalışanlarına yansıtabileceklerdir.” şeklinde özel bir düzenleme yapmıştır. Asgari geçim indirimi uygulamasında yukarıda belirtilen uygulamaya benzer bir uygulamanın yapılması ve söz konusu il ve ilçelerde teşvikten faydalanan işverenler yanında çalışan ücretlilerin gelir vergisi stopajı terkin edilmesi dolayısıyla mahsup edilemeyen asgari geçim indiriminin hazine tarafından karşılanması gerektiği kanaatindeyiz.
Sonuç itibariyle; 5766 sayılı kanunun 8 inci maddesinde Gelir Vergisi Kanununa ilave edilen geçici 73üncü madde ile teşvik kapsamındaki işyerlerinde çalışanların AGİ tutarları ücretlerde vergi indiriminde olduğunun aksine bütçede yer bulamamış ve AGİ’ nin finansmanı için işverenin gelir vergisi teşvikinin belli oranda engellenmesi uygun görülmüştür. Hatalı hayata geçirilen söz konusu kanun ile, bölgelerde yatırım yapan yatırımcılara taahhüt edilen teşvik geriye yönelik engellenmiş ve 5084 sayılı kanunun ile amaçlanan, bölgeler arasındaki gelişmişlik farkını ortadan kaldırmak, istihdam imkanı ve verimliliği arttırarak, sosyal gelişme, ekonomik büyüme gibi milli kalkınma hedeflerine katkıda bulunmak amaçları da göz ardı edilmiştir.
Dolayısıyla küresel mali krizin yaşandığı bu günlerde, söz konusu yerlerde yatırım yapan yatırımcıların gelir vergisi stopajı teşvikinin kısmen engellenmesi dolayısıyla zor durumda bırakılmamaları ve yatırımın ve istihdamın teşviki kanunun amaçlarını göz önünde bulundurularak, konunun tekrardan değerlendirilmesini ümit ediyoruz.
Kaynaklar:
[1] 06.02.2004 tarih ve 25365 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.
[2] 06.06.2008 tarih ve 26898 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.
[3] Mümin Tüysüzoğlu “Asgari Geçim İndiriminde Hatalı Bir Düzenlemeye Doğru Adım Adım”, Yaklaşım, Sayı:184, Nisan 2008, s. 129-132
[4] 04.04.2007 tarih ve 26483 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.
[5] 06.01.1961 tarih ve 10700 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.
[6] TBMM resmi internet sitesi
[7] 30.12.2006 tarih ve 26392 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.
[8] 24.06.2008 tarih ve 26916 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.
[9] Mümin Tüysüzoğlu, Gürman Mancoğlu “Yatırım ve İstihdamın Teşviki Konusunda Yeni Düzenlemeler”, Yaklaşım, Sayı:175, Temmuz 2007, s. 131-136
[10] 04.06.2005 tarih ve 25835 sayılı Resmi Gazetede yayınlanmıştır.
